Waar komt de naam Hoek van Ameland vandaan?

Op plattegronden van Groningen komt de naam Hoek van Ameland of ook wel Hoek van ’t Ameland nog tot circa 1920 voor. Men duidt er de noordwestelijke hoek van de binnenstad mee aan, tussen de Vijfde Drift en de Visserstraat. De naam is een aanduiding uit de volksmond: het is nooit de officiële naam geweest. Over de oorsprong van deze naam ben ik twee theorieën tegengekomen.

Op de website van de digitale stad Groningen kun je lezen waarom de Groninger straten heten zoals ze heten. Onder het item Noorderhaven vind je daar:

het gedeelte aan de zuidzijde tussen 5e Drift en Visserstraat heette tot na WO I ook wel “Het Ameland” of Hoek van Ameland, de vertrekplaats van de bootdiensten naar Ameland en Schiermonnikoog.

Deze opvatting vindt vermoedelijk haar oorsprong bij mr J.A. Feith, de Rijksarchivaris die aan het eind van de negentiende eeuw in de Groningsche Volksalmannaken vaak over de herkomst van straatnamen schreef. Hij zegt:

De westelijke hoek der haven staat bekend als de Hoek van Ameland, in de vorige eeuw [dat wil dus zeggen: de achttiende eeuw] doorgaans alleen het Ameland genoemd. Juist tegenover dien hoek ligt het Reitdiep, de oude weg naar zee. De vroeger levendige handel van Groningen op Ameland in levensmiddelen en omgekeerd in paarden verklaart, hoe de plaats, waar in onzen tijd de stoomboot van het nabij Ameland gelegen Schiermonnikoog aan de kade wordt gemeerd, den naam Hoek van Ameland heeft gekregen.

Dit klinkt aardig, maar is toch onjuist. Het is waar dat zo tussen 1870 en 1930 een stoombootdienst op Schiermonnikoog heeft bestaan, die aanlegde op de Hoek van (‘t) Ameland. Deze boten voeren op marktdagen, dinsdag en vrijdag. Maar op Ameland heeft nooit een reguliere vaardienst vanuit de stad bestaan, niet in de tijd van de stoomboten en al helemaal niet daarvoor. Met zeilschepen is de vaart van Groningen naar Ameland immers niet makkelijk. Het Reitdiep is altijd lastig te bevaren geweest, en om vanuit Zoutkamp naar Ameland te zeilen moet men door een wantij. De scheepvaart van en naar Ameland is dus in de periode voor de stoomvaart steeds overwegend op de Friese kust gericht geweest. Dat relativeert het belang van Feiths vroeger levendige handel van Groningen op Ameland in levensmiddelen en omgekeerd in paarden en geeft ruimte voor een tweede theorie.

Heel lang stond er op de hoek van de Noorderhaven een huis met de naam Het Ameland. Op die plaats staat nu het voormalige Havenkantoor, met het stadswapen in de gevel. Voordat in dit pand het gemeentelijk Havenkantoor werd gevestigd, diende het als hotel Schiermonnikoog (van circa 1880 tot 1907). Voor 1880 was het een havenkroeg. In de loop van de negentiende eeuw wordt de bestemming aangeduid als tapperijkoffijhuis, maar steeds wordt gesproken van het huis Het Ameland genaamt, gelegen op de hoek van de Noorderhaven. De oudste aanduiding die ik heb gevonden is van 1722. Opvallend is dat het steeds Het Ameland is. Wat betekent Ameland eigenlijk? Het Ame staat voor A of Aam, dat weer hetzelfde betekent als Ee of Eem, als in Eems. Ame betekent dus water, en Het Ameland is dan het land-in-water. Warmolt Brouwer heeft voor deze plek in nog oudere stukken (1659) de naam ’t Eylant gevonden , in feite hetzelfde woord als Ameland, want Ey = Ee = Eem = Aam = water. of

Alles overziende denk ik dat de historisch verantwoorde naam dus Hoek van ’t Ameland is, ontstaan als verkorte aanduiding voor de Hoek van de Noorderhaven, bij het huis Het Ameland genaamd.